bu isimle kurulmus bir haklari savunma cemiyeti erzurum kongresine kadar yoktur. erzurum kongresinde butun sark illeri cemiyetleri bu isim altinda birlestirilmis olup sivas kongresinde yurttaki butun yararli cemiyetler anadolu ve rumeli mudafaa i hukuk cemiyeti adi altinda birlestirilmistir.
cemiyetin ana cekirdegi ise (bir anlamda daha evvelki ismi) vilayat-i sarkiye mudafaa-i hukuk cemiyetidir.

nutuk'tan.

vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti'nin kuruluş amacı da (tüzüklerinin 2. maddesi), doğu illerinde oturan bütün halkın dinî ve siyasî haklarının serbestçe kullanılmasını sağlayacak meşru yollara başvurmak, bu illerdeki müslüman halkın tarihî ve millî haklarını gerektiğinde medeniyet dünyası karşısında savunmak, doğu illerinde yapılan zulüm ve cinayetlerin sebepleri ile bunları işleyenler ve sebep olanlar hakkında tarafsız soruşturma yapılarak suçluların sür'atle cezalandırılmalarını istemek. yerli halk...